منوچهر ارغواني - جشن مهرگان يكی از كهنترين جشنها و گردهمايیهای ايرانيان و هندوان است كه در ستايش و نيايش مهر يا ميترا و ایزد «میثرَه» یا «میترا» و بعدها «مهر» برگزار میشود.
همانطور که میدانیم در گاهشماری باستانی ایران، سال به دو پاره (فصل) بخش میشد، تابستان (هَمَ) هفت ماهه و زمستان (زَیَنَ) پنج ماهه، که جشن نوروز جشن آغاز تابستان بزرگ و مهرگان جشن آغاز زمستان بزرگ بود و از این رو این دو جشن با هم برابری میکردهاند.
در میان همهی جشنهایی كه در ایران باستان رواگ (رواج) داشت، دو جشن نوروز و مِهرگان از همه بزرگتر و ارزشمندتر بودند.
جشن مِهرگان پس از نوروز بزرگترین جشن ایرانی و هندی است که در گذشته آن را میتراکانا یا میثرَکَنَه مینامیدند و در نخستین روز از پاییز برگزار میشد که در ستایش فرشتهی میثرَه یا میترا یا مِهر است و از مِهر روز آغاز شده تا رام روز به اندازهی شش روز دنبال میشود.
روز نخست را "مِهرگان همگانی" و روز واپسین را "مِهرگان ویژه" مینامند. این جشن همانند نوروز از درخشانترین نمودهای فرهنگی این بوم است. پیشینهی جشن مهرگان به اندازهی دیرینگی ایزدش، میترا است و تا آن جا که بن نوشتهای دردست نشان میدهند، این جشن دست کم از زمان فریدون پیشدادی آغاز شده است.
مِهرگان مانند نوروز دارای سه دیدگاه اخترشناسی یا نهادی (طبیعی)، كارنامهای (تاریخی) یا میتُختی (اسطورهای) و كیشی است.
دید اخترشناسی یا نهادی (طبیعی):
در گاهشماری باستانی ایران، سال به دو واره (فصل) بخش میشد، تابستان {هَمَ} هفت ماهه و زمستان {زَیَنَ} پنج ماهه، که جشن نوروز جشن آغاز تابستان بزرگ و مهرگان جشن آغاز زمستان بزرگ بود و از این رو این دو جشن با هم برابری می کردهاند.
نوروز در نیمهی نخست سال پیش در آمد بهار همراه با سر سبزی نهاد (طبیعت) و رفتن زمستان است. ولی مهرگان در نیمهی دوم سال هنگامی كه گرمای سوزان تابستان سپری شده، در هوای پلیمهی (معتدل) پاییزی آغاز میگردد. مهرگان چند روز پس از برابران (اعتدال) پاییزی جشن گرفته میشود. برابران پاییزی همان یكم مهر است و درست هنگامی است كه زمین در پرگوار (مدار) خود با خورشید به برابری روز و شب میرسد كه جشن برداشت فراوردههای كشاورزی نیز است.
دید كارنامهای (تاریخی) یا میتُختی (اسطورهای):
پس از شهریاری جمشید، اژیدهآك (ضحاك) بر ایران زمین دست یافت و پادشاهی هزار ساله را آغاز كرد. پادشاهی او برای ایرانیان دورهی بیداد و ستم بود. ولی سرانجام فریدون كه از نوادگان جمشید شاه پیشدادی بود، در این روز با نیروی داد و راستی به رهبری كاوهی آهنگر بر آرتش دروغ و بیدادگر اژیدهآك ستمگر پیروز شد و فریدون تاج پادشاهی بر سر گذاشت.
پادشاهان ایران درفش (پرچم) رهبر آزادی خواهان "كاوهی آهنگر" را همیشه گرامی میداشتند و آن را درفش كاویانی خواندند. درفش كاویانی نخست شاید از پوست خرس و یا شیر و یا گاو بود كه پس از كاوه به زر و گوهر آراسته شد. ایرانیان به پاس این آزادی كه در روز مهر از ماه مهر روی داده بود جشن مهرگان را برپا میكردند.
نیز گفتهاند در این روز فرشتگان به یاری فریدون در پیكار با اژیدهآك آمدند و در واپسین روز جشن كه روز رام است اژیدهآك را در كوه دماوند به بند كشیدند.
پس از تاخت تازیان به ایران، آنان ددمنشانه درفش كاویانی را تكه تكه كردند و به تاراج بردند و اكنون تنها نامی از آن درفش باشكوه به جا مانده است.
پیكار راستی و دروغ، داد و ستم در ایران ریشهی دینی و كهن دارد و همهی جشنهای پاترمی (ملی) به گونهای این پیكار و پیروزی پایانی راستی بر ناراستی را نشان میدهند. ولی در كارنامهی مهرگان این جستار جایگاه بسیار ویژهای دارد.
به گفتهایی تاج گذاری اردشیر پاپكان، هم زمان با جشن مهرگان بود. بی گمان پادشاهان هخامنشی، اشكانی و ساسانی جشن مهرگان را بسیار بزرگ و ارزشمند میداشتند.
مهرگان همچنین بزرگ ترین جشن هخامنشی در ستایش و گرامی داشت میترا در نخستین روز ماه باگایادی یا بَغَیادی به مانك (معنی) یاد خدا، و نیز آغاز سال نو در گاهشماری هخامنشی بود.
دید کیشی:
در فرهنگ ایرانی این جشن وابسته به فرشتهی مِهر است و در اوستا میترا به مانك (معنی) شید (نور) خور {خورشید} و مِهر و مِهرورزی است. از این رو مِهر فرشتهی روشنایی و شید است تا چیزی بر او پوشیده نماند. همچنین مِهر نگهبان پیمان و هشدار دهندهی به پیمان شكنان است. در گاتها واژه میتره به مانك پیمان و سوگند آمده است، كه نشان پیوند ود (ازدواج) است و به جای واژهی "عقد" به كار گرفته میشد.
پیش از زرتشت،" مِهر" نشانی از خدا بود كه پس از زرتشت به فرشتهی آفریده اهورا مزدا درآمد. شید (نور) و مهر، همیشه با شید بی پایان خدایی یكی بودهاند. سپس آیینها و دینهای پس از زرتشت از همین جستار برداشت كردند و شید را در آیین خود سپند (مقدس) دانستند.
مِهر هستی سرد همهی گیتی را گرم می كند، همهی گیاهان تشنه به شید (نور) و گرما را سیراب می سازد و پایداشت همهی هستی را فراهم می كند. مهر می آموزد كه باید بود، تابید و توان پیوستگی بودن را به دیگران كوچك و بزرگ، ناتوان و نیرومند، زشت و زیبا، آشكار و پنهان بخشید و یاد داد.
میترا یا مهر در اوستا
مهر يا ميترا (در اوستا و پارسي باستان «ميـثْـرَه»، در سانسكريت «ميـتْـرَه»)، ايزد نامآورِ روشنايي، پيمان، دوستی و محبت، و ایزد بزرگ دين و آيين مهری است
" میستاییم مهر دارندهی دشتهای پهناور را،
او که به همهی سرزمینهای ایرانی،
خانمانی پُر از آشتی، پُر از آرامی و پُر از شادی میبخشد."
«اوستا - مهریَشت»
مهر یَشت نام بخش بزرگی در اوستا است که در بزرگداشت و ستایش این فرشتهی بزرگ و کهن ایرانی سروده شده است. مهر یشت دهمین یشت اوستا است و همچون فروردین یشت، از کهنترین بخشهای اوستا به شمار میآید. مهر یشت از نگاه اخترشناسی و باورهای کیهانی از با ارزشترین و نابترین بخشهای اوستا است و کهن ترین نامك دربارهی آگاهی ایرانیان از گِرد بودن زمین است {بند 95 همین یشت}. از مهر یشت تا به امروز 69 بند کهن و 77 بند افزوده شده از زمان ساسانیان، به جا مانده است.
واژگان "مهرجان"، "مهرجانات" و "نیروز" که عربی شدهی (معرب) مهرگان و نوروز است و اکنون نیز در بسیاری از کشورهای عرب زبان كنارهی خلیج پارس و برخی از کشورهای اپاختر (شمال) آفریكا (آفریقا) به چم (مفهوم) جشنواره (فستیوال)، کاربرد دارد، نشانهی دیگری بر فر و شکوه این دو جشن باستانی است.
جشن مهرگان قدمتی به اندازه ايزد منسوب به خود دارد. تا آنجا كه منابع مكتوبِ موجود نشان میدهد، ديرينگیِ اين جشن دستكم تا دوران فريدون باز میگردد. شاهنامه فردوسی به صراحت به اين جشن كهن و پيدايش آن در عصر فريدون اشاره كرده است:
به روز خجسته سرِ مهر ماه
به سر بر نهاد آن كـياني كلاه
زمانه بی اندوه گشت از بدی
گرفتند هر کس ره بخردی
دل از داوريها بپرداختند
به آیين يكي جشن نو ساختند
نشستند فرزانگان شادكام
گرفتند هر يك ز ياقوت جام
ميِ روشن و چهره ی شاه نو
جهان نو ز داد از سرِ ماه نو
بفرمود تا آتش افروختند
همه عنبر و زعفران سوختند
پرستيدن مهرگان دين اوست
تنآساني و خوردن آيين اوست
اگر يادگارست ازو ماه و مهر
بكوش و به رنج ايچ منماي چهر

آنچنان که ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه» از زبان «سلمان فارسی» آورده است :
ما در عهد زرتشتی بودن میگفتیم، خداوند برای زینت بندگان خود یاقوت را در نوروز و زبرجد را در مهرگان بیرون آورد و فضل این دو روز بر روزهای دیگر مانند فضل یاقوت و زبرجد است بر جواهرهای دیگر
پیدایش مهرگان
پیشینهی جشن مهرگان به اندازهی قدمت ايزدش، میترا است و تا آنجا که بن نوشتهای موجود نشان میدهند، اين جشن دست کم از دوران فريدون پیشدادی آغاز شده است که شاهنامهی فردوسی به روشنی به پیدایش اين جشن در دوران پادشاهی فريدون اشاره کرده است :
فریدون چو شد بر جهان کامکار ندانست جز خویشتن شهریار
به رســم کیان تاج و تخت مهی بیاراست با کاخ شاهنشهی
به روز خجسته ســر مهر ماه به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
زمانه بی اندوه گشـت از بدی گرفتند هر کــس ره بـخردی
دل از داوریهـا بپرداخـتـنـد به آیین، یکی، جشن نو ساختند
نـشـسـتـنـد فرزانگان، شادکام گـرفتند هـر یک ز ياقوت، جام
می روشن و چهره ی شاه نـَو جهان نو ز داد از سر ِماه نـَو
بـفـرمـود تا آتش افـروخـتـنـد همه عنبر و زعفران سوختند
پـرسـتـیـدن مهرگان دیـن اوسـت تن آسانی و خوردن آیین اوست
کنون یادگارست از و ماه مهر به کوش و به رنج ایچ منمای چهر

چگونگی برگزاری کنونی جشن مهرگان
امروزه هم میهنانمان چند روز مانده به پاییز با خانه تکانی به پیشباز پاییز و مهرگان میروند، در روز مهر از ماه مهر جلوی در خانهها را آب پاشی و جارو کرده و پس از آن با رفتن به نیایشگاهها و گردهم آمدن با تهیهی خوراکهای سنتی از یکدیگر پذیرایی میکنند و با سخنرانی، خواندن سرود و شعر و دکلمه جشن مهرگان را با شادی برپا میکنند.
در برخی روستاهای کشور، جشن مهرگان همراه با اجرای موسیقی سنتی همراه است بدین گونه که در روز پنجم پس از مهرگان، گروهی از اهالی روستا که بیشتر آنان را جوانان تشکیل میدهند در تالار مرکزی یا نیایشگاه مرکزی روستا یا سرچشمه و قنات، گرد هم میآیند و «گروه ساز» را تشکیل میدهند، هنرمندان روستایی نیز با سُرنا و دف گروه را همراهی میکنند، آنها با هم حرکت کرده و از یک سوی ِروستا و از نخستین خانه مراسم بازدید از اهالی روستا را آغاز میکنند و با شادی وارد خانهها میشوند؛ کدبانوی هر خانه مانند همهی جشنهای ایرانی نخست آینه وگلاب میآورد و اندکی گلاب در دست افراد ریخته و آینه را در برابر چهرهی آنها نگه میدارد و سپس «لــُرَک» را که فراهم نموده میان همهی گروه پخش میکند، این آجیل مخصوص، مخلوطی است از تخم کدو، آفتابگردان، و نخودچی کشمش که همراه با شربت و چای پذیرایی میشود.
آنگاه یکی از افراد گروه ِساز که صدایی رسا دارد نامهای کسانی را که پیش از این در این خانه سکونت داشته و درگذشتهاند باز میگوید و برای همهی آنها آمرزش و شادی روان آرزو میکند.
برخی از خانوادهها نیز پول و میوه برای استفاده در جشن مهرگان به گروه میدهند و برخی دیگر نیز نوعی نان مخصوص به نام «لورگ» درست میکنند و گوشتهای بریان شده که به قطعات کوچکی تقسیم شده است همراه با سبزی داخل آن قرار داده به گروه میدهند. پس از پایان مراسم در نیایشگاه، موبد یا کدخدا، آجیل، میوه و نان و گوشت و سبزی گردآوری شده را در میان شرکت کنندگان پخش میکند.
مردم تا آنجا که امکان دارد با لباسهای ارغوانی یا سرخ گرد هم آمده و به پایکوبی و شادی میپردازند و هر یک چند نبشتهی شادباش (کارت تبریک) برای هدیه به همراه دارند.
جشن مهرگان بر همه فرخنده باد و همیشه پیروز باشید.

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان