مقاله ارایه شده توسط دکتر مهران سپهری به بیستمین همایش مانتره
مهران سپهري - وجه مشترك اديان توحيدي در باور به يكتايي آفريدگار است. اديان رسمي ايران اديان توحيدي هستند، گرچه هنوز در جهان اديان چندخدايي وجود دارند. برخي اديان به نيروي خارقالعاده باور داشته، با معجزه به پيامبر ايمان ميآورند. برخي باورها نيزفقط به جهان و يا آخرت تمركز يافته، و از ديگر جنبههاي آفرينش دوري ميگزينند.
بسياري از اديان دنياي مادي را بيهوده دانسته و به رياضت و پرهيز از كار ميگرايند، و يا فقط باور به يكتايي خداوند را براي رستگاري كافي ميدانند. در گاتان، نه تنها يكتايي اهورامزدا تاكيد شده، بلكه يكپارچگي هستي در بينش يكپارچه اشوزرتشت مبناي آفرينش و هستي است. در گاتهها، فرد و جامعه، گيتي و مينو، انديشه و وجدان، انسان و خداوند، جزء و كل باهم مرتبط و پيوستهاند. كار و نيايش، توليد و خرمي، خوشبختي فرد و خوشبختي ديگران ازهم جدا نيستند. در بينش يكپارچه اشو زرتشت، آفرينش آفريدگار يكتا و پيوسته است. در نگرش زرتشت فراگير است، جهان مادي و مينوي را يكسان و يكپارچه ميبيند، و انسان را بخشي از آفرينش و در عين حال همكار در آفرينش ميداند. فرد عضوي از جامعه است و تابع هنجار جاوداني اشا در گيتي و مينو خواهند بود. اشا خوشبختي است و خوشبختي پاداش كساني است كه همراه با اشا، راستي و پاكي، از زمره كساني باشند كه با انديشه و وجدان خود در آباداني خانه و كشور خود تلاش كنند. در اين مقاله پس از ارائه مقاهيم و زيرساختهاي يكتايي آفرينش و بينش زرتشت بر اساس سرودههاي گاتهها، الگوي فرگير و يكپارچه بينش زرتشت ارائه ميشود.
مقدمه
دانش امروز بشر توانسته يكساني و قابليت تبديل ماده و انرژي را به اثبات برساند، نيروهاي مغناطيسي و الكترونيكي در طبيعت و حتي مغز انسان را مرتبط بيابد، و ساختار جهان از كوچكترين ذرهها تا بزرگترين كهكشانها را يكسان بيابد. به گفته شاعر قرنهاي پيش ايران "دل هر ذره كه بشكافي، آفتابيش درميان بيني". درواقع، باكشف بيشتر قوانين طبيعت و پيشرفت علم، انسان به عظمت حلقت، يكساني آفرينش و فراگيري هنجار دنيا پي برده و سراسر هستي را يكپارچه، يكدست و همآهنگ مييابد كه در سراسر آن ساختار، قانون، منطق و دانش جريان دارد.
زرتشت به ياري وهومن در چهار هزار سال پيش نه تنها به يكتايي پروردگار پي برد و او را پرستش كرد، بلكه يكتايي آفرينش را نيز دريافت و ستايش كرد، و بينشي يكتا، يكپارچه، و فراگير به جهانيان هديه داد. او همواره جهان مينوي و گيتي را باهم ميبيند، از خرد و وجدان باهم ياري ميگيرد، راستي و اشويي را همسان ميداند، كار و عبادت را بهيكسان ميخواهد، فرد و جامعه را باهم مينگرد. در آيين ايران باستان، هر ايزد نمادي مادي و معنوي داشت و كنش با واكنش پي خواهد داشت. يكتايي آفريدگار در باور اشو زرتشت به يكتايي آفرينش منجر شده و در يكتايي بينش تجلي مييابد.
در سرود باستاني زرتشتي "يتااهو وئيريو" ميآموزيم كه "هنجاري كه بر سرشت آدميان فرمان ميراند هستي و گيتي را نيز در برميگيرد". "همانگونه كه سرور مينوي راهبر راستي و دادگستري است، راهبر دنيوي نيز بايد از روي راستي و دادگستري برگزيده شود". در آيين باستاني ايران، هر نماد اهورامزدا بهعنوان سپنده مقدس آورده شده كه نگهبان خصوصيات اخلاقي و نيز آفريدههاي زميني است. در نماز زرتشتي، از فرد به خانواده، به ده، بهكشور و بهجهان پرداخته و فرد را از كل جدا نميداند. زرتشت همه نهادها را ميستايد و از براي خشنودي آنها از خداوند ياري ميخواهد.
یک زرتشتی با جهان بینی اشو زرتشت میداند که او در این جهان وظیفه ای سنگین را به دوش میکشد و باید همواره آماده نبرد با بدی ها باشد. تنها زيستن، حتي خوب زيستن كافي نيست. ضمن دوری جستن از دروغ و گناه و اندیشه های بد، او بايد پاسدار ارزشها ، نیکی ها و آفریده های سودمند بوده و ضمن گسترش راستی و شادی بايد با انجام نیکی ودستگیری نیازمندان و یاری درماندگان همواره ارتباط خود را با اهورا مزدا حفظ نماید. يك زرتشتي همواره به دین والای مزداپرستی که دورکننده جنگ و دشمنی و استوار کننده آشتی و دوستی است باور دارد و عمل ميكند.
در نيايش روزانه، هر زرتشتـی در اوج پاکی اندیشه به نیایش اهورا مزدا و آفريدههاي او می پردازد و ساختار مردمي ده، شهر و كشور را ميستايد. "میستایم آن سرور دهکده (ویس) را که پاک و سازنده است. آن سرور شهر (زنتو) را که دادگستر و سازنده است. آن سرور کشور (دخیو) را که پاک و دادگستر و سازنده است. همه رهروان راه اشویی زرتشت را و سرور اشوان را، تا از بخشش نیک اندیشی برخوردار شويم و بر نیکی های جهان هستی بیفزایيم. من خود را پیرو راستی میدانم و پیمان دارم که همه توان خود را در راه اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک به کار برم".
پايه دين زرتشتي در انتخاب و اختيار است: اختيار در گزينش راه زندگي، و انتخاب حتي در دين و سرور ديني. ولي اين انتخاب توام با مسئوليت و منجر بهپاداش است. در عينحال كه راه زرتشتي آزادي و آزادمنشي است، او در دنياي عمل و عكسالعمل زندگي ميكند كه براي هر انديشه و كار پاداشي تعيين شده و بهترين پاداش آرامش در پناه اهورامزدا است. اشويي راستي خوشبختي است و بهترين خوشبختي از آن كسي خواهد بود كه در پي بهترين راستي و اشويي باشد. فرد زرتشتي با دو نيروي انديشه و وجدان ميتواند خوب زندگي را از بد تشخيص داده و راه خود را برگزيند.
"اي مردم اين حقيقت را به گوش بشنويد و با انديشهاي روشن بررسي كنيد. هر زن و مرد راه نيك و بد را خود برگزيند پيش از فرا رسيدن روز واپسين همه بهپا خيزيد و در گسترش آيين راستي بكوشيد". در واقع انتخاب بايد آگاهانه و پس از شنيدن حقيقت و بررسي با انديشه روشن باشد. در غير اينصورت انتخاب كوركورانه اختيار نيست. درادامه گسترش آيينراستي كه انتخاب فرد است همراه باپاداش اهورايي خواهد بود. هر فرد داراي نيروهاي اهورايي است كه بتواند زندگي خود را سامان دهد و به راستي مينوي و خوشبختي گيتي برسد. انديشه يا من نيروي عقلاني است كه بايد به انديشه نيك و يا وهومن تبديل شود و دئنا يا دين نيروي وجدان است كه با آن ميتوان راه راست را يافت.
در واقع انديشه بدون وجدان و احساس بدون منطق، به خرد و انديشه نيك نخواهد انجاميد. کلمه دین در اوستا به صورت دئنا آمدهاست و برگرفته از واژهٔ دا به معنای اندیشیدن و شناختن میباشد. ضمنا واژهٔ دهی نیز در سانسکریت از همین واژهاست. دئنا واژهای اوستایی به معنای وجدان بیدار و آگاه است. واژه دین نيز از دئنا آمده است. دین یا ایزدبانو دین، در آیین زرتشت و اساطیر ایرانی، نمود وجدان و احساس است و آدمی را توان آن میبخشد که راه اهورایی را پی گیری کند. هنگامی که تو درروز نخست، جهان مادّی و دئنا را ازپرتو منش و خرد خویش ساختی، (يسنا 31 بند 11).
اي مزدا، كسي كه با دانايي و نيك انديشي، براي افزايش توانايي خانه و شهر و كشورش و پيشرفت راستي و درستي ميكوشد از وصال تو برخوردار خواهد شد (هات 31 بند 16). كار و آباداني در دين زرتشت جايگاه ويژه دارد و ستوده شده. پيش برندهاي كه از دانش، دلدادگي و ايمان پديد مي آيد (اسفند)، هر روز جهان را آبادتر و جهانيان را خرسندتر از پيش سازد. اين تازه گردانيدن تا رسيدن بهخدا ادامه دارد. اهو (رهبرسياسي) و رتو (رهبرمعنوي) وظيفه فراهم كردن بستر بالندگي را بر دوش دارند (ونديداد). در واقع رهبر كشوري و معنوي هر دو آموزگار و پيشبرنده فرد و جامعهاند.
گاتها به محيط زيست با مفهومي بسيار گستردهتر و زندگي در دو بعد مادي (گيتي ) و غيرمادي (مينو) ميپردازد. اوستا خاستگاه ارزشها و روابط اجتماعی است. اوستا، بر خلاف دیگر ادیان، به زندگی بشری و این دنیا اهمیت میدهد و به وظایف دنیوی انسان نيز میپردازد. دين زرتشتي فراگير، علمي، اخلاقي و هميشه با نيكي و درستي همراه است. آيين زرتشتي ايراني به آداب زندگي نيز ميپردازد. ويژگي دين زرتشتي اين است كه در عين حال پاكي و راستي، مردم را به كار و آباداني و نيز اخلاق و آداب آن رهنمون ميسازد. هيچ نيكي و يا بدي بدون جواب و پاداش نخواهد ماند. در اين بينش، همه ابعاد و اجزاي آفرينش در نظر گرفته شده و بخشي از پاسخ زرتشتي معماي هستي را تشكيل ميدهند.
بينش يكپارچه زرتشت
الگوي پيشنهادي زير كه از آموزههاي اشوزرتشت در گاتها استنباط شده است، سراسر آفرينش اهورامزدا را در ميگيرد. در اين الگو كه فرد با جامعه و گيتي با مينو يكپارچه، وابسته و پيوسته هستند، هنجار و روان يكسان حكمفرمااست. يكپارچگي كه در سرود باستاني يتااهو جاودانه شده است، "هنجاري كه بر دنيا حكمفرمااست سرشت انسان را نيز در برميگيرد. همانگونه كه سردار دنيا توانمند است، سردار ديني نيز نيرومند است." در اين الگو نشان داده شده است. فرد از جامعه جدا نيست و در واقع حلقهاي از هزاران حلقه بههم پيوسته در جامعه است. گيتي و مينو دو سوي يك آينهاند.
يكپارچكي آفرينش از يكتايي خداوند سرچشمه دارد، و تمامي آفرينش از خرد و وجداني يكسان تبعيت دارد. زرتشت نخستين آموزگاري بود كه به اين يكتايي پي برد، قبل از آنكه پيشرفت دانش قرنها بعد به آن صحه بگذارد. در بينش زرتشت، آفرينش خداوند همواره پويا و در چرخش است و اصل فرشوكرتي يا تازهسازي بر سرشت فرد و جامعه ميتابد تا گيتي و مينو را همواره تازه نمايد. لزوم حركت و رواني، تغيير و يادگيري است كه هم در سطح فردي و هم در سطح جامعه صورت ميگيرد تا هستي تازه شود و پيش رود، و در نهايت از اشويي و خويشتنداري به خرمي و جاودانگي برسد.
انسان در ميان حلقه الگو قرار دارد و در واقع مركز و هدف نخستين آفرينش است. او با انتخاب خود در راستي و نيكي، به هنجار گيتي و به روان مينو ميپيوندد. زرتشت، انسان را همكار آفريدگار و همسوي آفرينش ميداند. بهقول شعر سعدي در منظومه گلستان: "ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند/تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری". "همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار/ شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری." مراحل تكامل آفرينش كه در امشاسپندان تجلي مييابد، متضاد با يكپارچگي و يكتايي آفرينش نيست، بلكه در واقع مسيري بهسوي يكپارچكي و جاودانگي خواهد بود.

شكل 1 – الگوي يكتايي آفرينش در بينش زرتشت
اشوزرتشت پيامآور آريايي اولين فرد، و يا از اولين افرادي، بود كه به يكتايي خداوند پي برد. وي در گاتهها سی ویک بند هشت ميسرايد كه "ای مزدا ، هنگامی که با یاری اندیشه خویش، تو را سر آغاز و سرانجام هستی و سرچشمه منش نیک شناختم و آن گاه که تو را با چشم دل دیدم، دریافتم که تویی آفریدگار راستین خرد مقدس و داور کردارهای جهانیان". ايرانيان در زمان هخامنشيان و قرنها قبل مزديسنان يا ستاينده مزدا بوده و هزارههاي قبل از آن پديدههاي طبيعي را ميستودند. درواقع ايرانيان هرگز بتپرست نبوده، و كيش زرتشتي بر پايه يكتايي خدا استوار است.
اين وحدت خداوند، در وحدت آفرينش تجلي يافته و به يكپارچگي گيتي و مينو، انديشه و وجدان، كار و خوشبختي، توليد و خرمي، فرد و كشور منجر شده است. همانگونه كه در علم امروزي يكساني ماده و انرژي ثابت شده، زرتشت به يكپارچگي هنجار و آفرينش هستي پي برد. "هنجاري كه جهان را فرمان ميراند سرشت آدميان را نيز دربرميگيرد". با كشف يكپارچگي آفرينش، زرتشت به يكتايي بينش خود دست يافت. نقش انسان و كار در اين يكتايي آفرينش و بينش، رسيدن بهوحدت با اهورامزدا است كه نهايت آرزوي اشوزرتشت است، كه با بندهاي گاتها قابل پشتيباني و اثبات است.
الگوي پيشنهادي فوق كه از گاتههاي زرتشت استخراج شده، با دانش و يافتههاي امروز بشريت از نظر فيزيك و فلسفه و روانشناختي مطابقت دارد. ليكن الگوي زرتشت و آيين ايران باستان فراتر از آن ميرود كه انسان را همكار آفرينش مييابد و مسير تكامل او را در بستر فروزههاي اهورايي يا امشاسپندان ميگمارد. درآخر انسان ميتواند به جاوداني دست يابد، ملزم به اينكه با انديشه نيك و پيروي از اشا به شهرياري خويشتن برسد و با يافتن آرامش به خرمي دست يابد. در اين نگرش فراگير، سرانجام اين فروزهها در گيتي و مينو، فرد و جامعه، حال و هميشه، جاري و مستمر خواهد بود.
ابزار انسان در اين راه، كار و آباداني درگيتي، نماز و آرامش در مينو، پيروي از هنجار و خرد در جامعه،پيروزي سپنتا مينو بر انگره مينو در وجدان است. در نگرش فراگير زرتشت، كار و نيايش همسان و همنياز يكديگر هستند. خوشبختي فرد در خوشبختي ديگران است. توليد و خرمي، آباداني و آرامش، اختيار و مسئوليت، انديشه و وجدان، دو گوهر جاودانهاي هستند كه از آغاز آفرينش پيش روي انسان قرار دارند تا او را به پاداش اهورايي هدايت كنند. كار از نيايش جدا نيست. توليد در راه خرمي است. اختيار بي مسئوليت ممكن نيست. انديشه بدون وجدان به تباهي خواهد انجاميد.
انسان با كار و توليد به پيشرفت و آباداني خانه و كشور كمك ميكند تا جهان را به سوي آرامش و خرمي سوق دهد. كار در بينش زرتشت ارزشمند و برابر با نيايش اهورامزدا است. او ميخواهد از زمره كساني باشد كه جهان را تازه و آبادان ميسازند. در الگوي يكپارچه آفرينش، در گيتي انسان با كار و نيككرداري و در مينو با نيايش و نيكپنداري به نهايت موعود دست خواهد يافت. همانگونه كه انديشه بايد با گفتار و كردار پيوند يابد، نيايش و ستايش سپندينههاي اهورايي با كار و كوشش و آباداني همراه شوند. تنبلي در دين زرتشتي نكوهيده و همراه با انگره مينو محسوب ميگردد. جاوداني با يكساني و يكپارچگي در دسترس خواهد بود.
يكتايي (توحيد) در دين زرتشت
اشوزرتشت پيامآور آريايي اولين فرد، و يا از اولين افرادي، بود كه به يكتايي خداوند پي برد. وي در گاتهها سی ویک بند هشت ميسرايد كه "ای مزدا ، هنگامی که با یاری اندیشه خویش، تو را سر آغاز و سرانجام هستی و سرچشمه منش نیک شناختم و آن گاه که تو را با چشم دل دیدم، دریافتم که تویی آفریدگار راستین خرد مقدس و داور کردارهای جهانیان". ايرانيان در زمان هخامنشيان و قرنها قبل مزديسنان يا ستاينده مزدا بوده و هزارههاي قبل از آن پديدههاي طبيعي را ميستودند. درواقع ايرانيان هرگز بتپرست نبوده، و كيش زرتشتي بر پايه يكتايي خدا استوار است كه مهمترين وجه اشتراك تمام اديان توحيدي است.
اين وحدت خداوند، در وحدت آفرينش تجلي يافته و به يكپارچگي گيتي و مينو، انديشه و وجدان، كار و خوشبختي، توليد و خرمي، فرد و كشور منجر شده است. همانگونه كه در علم امروزي يكساني ماده و انرژي ثابت شده، زرتشت به يكپارچگي هنجار و آفرينش هستي پي برد. در سرود يتااهيوئريو زرتشتيان، هنجاري كه جهان را فرمان ميراند سرشت آدميان را نيز دربرميگيرد. با كشف يكپارچگي آفرينش، زرتشت به يكتايي بينش خود دست يافت. نقش انسان و كار در اين يكتايي آفرينش و بينش، رسيدن بهوحدت با اهورامزدا است كه نهايت آرزوي اشوزرتشت است. اين تز بابندهاي متعدد گاتها قابل پشتيباني و اثبات است.
يكتايي آرمان انسان
زرتشتيان در نماز بايسته روزانه خود به همازوري پيمان ميبندند. بشود كه ما همكار و همزور و همپيوند شويم. با همه اشوان همپيوند شويم. با نيكوكاران در كردن كارهاي نيك همپيوند شويم. با زرتشتيان، نيكان و خوبان هفت كشور زمين همكاري كنيم. زرتشتيان فراتر از كار، به همكاري پيمان ميبندند. بنيانگزاران جاده ابريشم، دريافتند كه كار را نميتوان تنها به نتيجه رساند، و بايد با نيكان ساير كشورها و اديانتوحيدي همكار و همپيوند شوند. زرتشت بهدرستي در بينش فراگير خود دريافت كه كار بدون نيكانديشي، و انديشه بي وجدان بيمعني است، همانطوركه دنياي امروز دريافته كه علم بهدور از اخلاق ميتواند خطرناك باشد، و توسعه بدون وجدان پيشرفت محسوب نخواهد شد.
زرتشت به جاماسب از خانواده خود پند ميدهد كه "جنبش و فعاليت بر بيكاري و تبلي برتري دارد. پس با وجدان بيدار و با كار و كوشش او را پرستش نما": گاتها 46 بند 17. در اينجا زرتشت كاري كه همراه با وجدان بيدار باشد را برابر با ستايش و راه رسيدن به اهورامزدا ميداند. "پروردگارا مرد نيك انديش و پارسايي كه روانش با راستي همگام است تنها به تو مي انديشد و كردار نيك خود را به تو نياز ميكند اي اهورامزدا بشود كه نيايش كنان به تو نزديك شويم": هات 33 بند 3. دگربار، اشو زرتشت راه نزديك شدن به پروردگار را، انديشه و كردار نيك توسط مرد نيكانديش و پارسا ميداند.
انديشه و سفارش زرتشت، در گاتههاي او، درمورد پاداش كار نيك مشخص است: "اي خداي هستي بخش كسي كه به نيكان و وهان خواه از گروه خود و همكار و خواه دوست با مهر و داد رفتار كند و كسي كه از آفرينش نيك پروردگار نگهداري نمايد به راستي چنين شخصي از كشور خرم راستي و منش پاك يعني بهشت برخوردار خواهد شد": هات 34 بند 2. در واقع اين بينش زرتشت الهامبخش نخستين قوانين كار در دنيا بود. در ايران بردهداري هرگز رواج نداشت. لوحهاي كشف شده در تختجمشيد حاكي از پرداخت مزد برابر با كار آنان به زنان و مردان همه كشورها است.
در نماز اشموهو، ميخوانيم: "راستي خوشبختي است، خوشبختي از براي كسي است كه بهر بهترين راستي، راست و پاك باشد". بنابراين آرمان انسان در بينش زرتشت راستي است. خوشبخت كسي است كه كار خوب را تنها براي خوببودن خودِ آن كار انجام دهد و هيچگونه چشمداشتي نداشته باشد. در واقع راستي و راستكرداري وسيله و هدف است. زرتشت در هات 34 بند 11 ميسرايد "اي مزدا، كسي از پاداش تو بهرهمند شود كه در كار و كوشش است." و در هات 43، بند 16، او آرزو دارد كه "بشود كه راستي و درستي، زندگي مادي ما را نيرومند سازد."
"اي اهورمزدا، كسي كه با دانايي و نيك انديشي، براي افزايش توانايي خانه وشهر و كشورش و پيشرفت راستي و درستي ميكوشد از وصال تو برخوردار خواهد شد." هات 31 بند 16. "اي خداوند خرد كساني از آن پاداش گرنبها كه نويد داده شود بهره مند خواهند گرديد كه كار را از روي خرد و منش پاك انجام دهند، براي پيشرفت و آباداني جهان كوشش نمايند، خواست خداوند هستي بخش را برآورده سازند و در پرتو راستي و پاكي در پيشرفت اراده الهي كوشا باشند." هات 34 بند 14. بنابراين بينش اشو زرتشت نه تنها بر آرمان در جهان مينوي، بلكه بر گيتي و آباداني آن تاكيد دارد.
با توجه به يكتايي و پيوستگي آرمان وجود انسان در بينش زرتشت، الگوي زير پيشنهاد ميشود كه در آن آفريدههاي نيك خداوند در گيتي و مينو آغاز آفرينش و آنچه انسان در اين ساختار به دست مياورد نتيجه آفرينش خواهد بود. در واقع، فهم دانش امروز نيروي خلاقيت و توليد انسان را در 4 بعد ميبيند كه دانش، بينش، منش و روش است. تركيب اين ابعاد به نتايج علمي، فناوري، هنري و فلسفي ختم ميشود. بنابراين موضوعات پراكنده و مجزا در علم و فناوري به هوشمندي يكتا، فراگير و يكپارچه منتهي ميشود كه هنجار را از فناوري و رفتار را از راهكار جدا و متفاوت نميبيند.
شكل 2 – يكتايي و پيوستگي آرمان انسان و هستي
انقلاب اجتماعي زرتشت
درزمان زرتشت، او رسالتي مهم داشت در فرهنگي ازهم گسيخته و بيسامان. آموزشهاي زرتشت داراي دو وجه بودند: وجه مادي و شكل معنوي- يعني دو مقولهاي كه هر دو در آن دوران رو به تباهي و گسيختگي داشت. مردمي دامپرور و بياباننشين در حال ييلاق و قشلاق زندگي ميكردند. زماني فرا ميرسيد كه گرسنه ميماندند و هر چند كه داراي خصايل نيكي بودند، باز هم اجباراً به قبايل ديگر و مردم ديگر حمله كرده و تأمين معاش و حيات ميكردند. بينش زرتشت به پيروانش كوچ و سپس استمرار را آموخت. سرزمين جديد اين پيروان، استعداد براي كشاورزي داشت.
زرتشت براي طرح تازه و نيرومند اقتصادي كه عرضه ميكرد، تامين معاش براي فردا، دامپروري، زندگي آزاد و حرفهاي براي همه افراد را وعده ميداد. اين امر برآن بود تا خانوادهها، طوايف، عشيرهها و قبيلهها دست اتحاد به هم داده و زندگي ييلاق و قشلاقي و بيابانگردي خود را بدل به دهنشيني و كشاورزي كنند. بدون شك اين طرحي بود قابل اجرا و مطلوب كه به مرحله عمل درآمد. همزمان، آموزههاي زرتشت در جهت بينش مثبت به زندگي، تلاش و آباداني، پرداختن به خانه و كشور درهمين جهت بود. در واقع اين تحولي بزرگ اجتماعي و اقتصادي براي انسان آن زمان بود.
عدهيي به سنن و روش قديم باقي ماندند و گروهي طرح اقتصادي و روش نوين زندگي را با رهبري زرتشت پذيرفتند. ميان دو جناح موجود پيكار درگرفت. در تقسيم زمين و سرنوشت محصول مازاد و مسايلي از اين نوع، بدون شك زرتشت با نيروي ذاتي و تدبير خود، با تعمق و نظامت كافي قوانيني در اين باره وضع كرد. مخالفت وي با مساله قرباني گاو و چارپايان ديگر كه رسم قديم بود، جهت اصلاحات اقتصادي انجام شد. چارپايان درجامعه نو با ساختار و نظام اقتصادي كارآمد، براي كشاورزان اهميتي وافر داشت. تشويق به كار و آباداني رمز پايداري و پيشرفت مردم و جامعه شد.
در ساختار جامعه كشاورزي از ديدگاه زرتشت، توجه زيادي به دامها و جانوراناهلي مبذول ميشد. از اهورامزدا تقاضا ميشد: اين كشور از انبوه گله و رمه و مردان بهرهمند باد. در دين زرتشت برخلاف آيين هندو احترام به حيوانات تا جايي معمول بود كه وابستگي به زندگي خوش و آسايش مردمان را به همراه داشت. دراينجاست كه عمق نهضت اجتماعي زرتشت آشكارميشود. جنبشي درشكل مادي، كه شامل اخلاقيات شد. او دررستاخيز اجتماعي-اقتصادي، اخلاقجامعه را از صورت زشت ونكوهيده به طريقي عالي متحول كرد. ستايش آفريدههاي نيك، در واقع راهكار تحول اقتصادي شد.
زرتشت در سرودههايش، بارها از اهورا مزدا درخواست ميكند تا نيكوكاران را در جهان از حشمت و فرزانگي و دارايي، بهرهمند سازد. در هيچجاي آيين مزدايي، بيكارگي و تنبلي تجويز نشده است. جامعه نوبنياد كشاورزان، تنها در اثر ايمان و كار مداوم توانست بنيان يابد. احترام، شوكت، ثروت، قدرت و آسايش هر فردي در اين جامعه منوط بهآن بود كه بيشتر كار كند. در سراسر اوستا، از گاتهها تا ونديداد، روح فعال و كاري و پرتلاش و كوشش فرد در كار و سازندگي است. روزهداري و امساك نكوهيده است. دهكده و شهر و كشور در دين زرتشتي جايگاه ويژه و قابل ستايش دارند.
"اي آفريننده جهان، خوشترين جاي زمين كجاست؟ جايي كه مرد پارسا خانهيي بسازد كه داراي آتش و گاو و گوسپند و زن و فرزند و اهل بسيار باشد. خوشترين زمين جايي است كه كسي بيشتري غله و گياه و درختان ميوهدار بكارد، و در زمين خشك آب پديد كند.كسي كه بيشترين مقدار از زمين را كشت كند، شهر و كشور را آبادان سازد." (ونديداد) "هر كس كه گندم بكارد، جز نيكي چيزي ندرود. هنگامي كه زمينها بسيار كشت شوند، ثروت و فراواني به هم رسد، دروغپرستان و ديوستايان ترسان و هراسان شوند." "كار و كوشش در سايه راستي و نيكمنشي در توسعه زندگاني راحت و ايجاد ثروت و قدرت براي حفظ استقلال به دست ميآيد كه بهترين عبادتهاست. مردي كه نيرومند است، با كاركردن ثروت اندوخته، ميتواند ازخود و ديگران دربرابر دشمنان خود وخانوادهاش را مصون سازد." (ونديداد).
آموزههاي زرتشت
در انديشه و پيام اشو زرتشت خداوند هستيبخش، اهورامزدا نام دارد كه بهمعناي خداوند داناي بزرگ است. او انسان را بنده و برده خويش نميداند بلكه با خرد (منه) و وجداني (دئنا) كه به انسان بخشيده، جايگاه ارزشمندي را به او پيشنهاد كرده است. از ديدگاه گاتها (سرودههاي اشو زرتشت)، زندگي مادي انسان بايد با طبيعت و قوانين حاكم بر آن كه اشا ناميده شده، سازگار و همآهنگ باشد. فرد دانا با انديشه راستيجويي، بايد اشا را دريابد و دانش خود را به ديگران، بهويژه افراد ناآگاه برساند.
زرتشت در آموزشهايش، براي برقراري نيكي به شكل هر چه استوارتر و برقراري آن در جهان و شكست بدي و شر، خدا را هر چه بيشتر با آدمي نزديك و همراه ميكند. بنابر اصل و بنياد دين زرتشتي، جهان صحنه پيكاري دائم ميان خير و شر است و انسان در اين پيكار تكليفي بر عهده دارد. اصالت مقام انساني، برآن است كه تا با اختيار خود، و خرد و تميزي كه خداوند به او بخشيد، خود يكي از دو راه را برگزيند. "او كه راه تباهي و دروغ را برگزيند را در دو جهان براي خود تباه كرده است و بر سر راه چينوت به درد و رنج و افسوس از كردار خود ميرسد."
دين زرتشت و در ساختار فكري پيامبر، انسان داراي مقامي ارجمند است. در مفاهيم گاتهها، اساس رفتار آدمي بر شالوده اخلاق و حكمت علمي و تدبير زندگي استوار است. هر نوع رياضت و دست فروشستن از زندگي كوشا و فعال منع شده و به آدمي آموزش داده ميشود تا در زندگي شيوه سالم طبيعي را برگزيند، و اين راه با كوشش و برخورداري از مواهب و بخششهاي خداوندي و داشتن خانواده و زندگي اجتماعي ميسر ميشود.
براساس دادههای متون دینی مزدیسنا جهان میدان نبرد میان نیروهای خیر و شر است که مردمان و راست اندیشان میبایست با گرایش به اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک خیر را در پیروزی برابر شر یاری رسانی کنند. این شیوهٔ تفکر در عقاید هندی نیز بچشم میخورد اما تفاوت اندیشه زرتشتی با آن در این عنوان شده که در دین زرتشت زندگی و حیات و کار و تلاش نکوهش نشده و بر اساس گفتار زرتشت در گاهان والاترین مردم کسی است که در پیشرفت مردم و آبادی جهان کوشش بیشتری نماید.
براساس این عقاید مرگ و ویرانی منشا شر داشته و تخریب کار روح مخرب یعنی انگره مینوست. از این رو تخریب و غم و سوگواری بیش از حد و کشتار پذیرفتنی نیست. منشا شناخت خیر از شر، اندیشه و وجدان يا دئنا است. جهان مادی و شادمانی آفریدههای خدا هستند. وظیفهٔ دینی انسان است که از آنها نگاهداری کند، آنها را گسترش دهد و از آنها بهره گیرد. زرتشتیان باور دارند پیروی از این طریق جبری نیست. اختیار برای هر فرد بخش اساسی دین زرتشتی است.
اشو زرتشت خواستار است كه "از جمله كساني باشيم كه جهان را به سوي آباداني و پيشرفت رهنمون ميشوند" (گاتها). در باور زرتشتي، شكوفايي اقتصادي و هنرآفريني و تلاش در انجام كار نيك، يكي از برترين راههاي نيايش پروردگار است. درويشي، رياضتكشيدن، تنبلي و گدايي از كارهاي بسيار ناشايست شناخته شده است. در راستاي قانون اشا، انسان در برابر جهان هستي و آنچه در آن روي ميدهد مسئول است و بايد در حفظ محيط زيست از تخريب منابع جهان هستي بپرهيزد.
زرتشت به انسان از دريچه ويژهاي نگاه ميكند. آدمي قائم به خرد و آگاهي و مسئول اعمال و كردار خود ميباشد. انسان به هيچوجه فرزند آدم - آدمي كه از فرمان خداوند سرپيچي كرد و سقوط نمود، و بار آن گناه را به تاوان بايد بردوش كشد - نيست. انسان در محدوده انديشههاي گاتهها، كامل و آگاه و مسئول است تا با اختيار، راه درست و نيك را انتخاب كند تا جهان اشايي و راستي را بيفزايد و رونق بخشد و با كار خود، خداوند را ياري كند. انسان مسئوليت آباداني دنيا و آرامش مينو را بهدوش ميكشد.
ما زرتشتيان بر اين باوريم كه خداوند ما را آفريده، تا زندگاني را تازه كنيم. تازه گرداني و نوكردن زندگاني و جهان مادي مقصود و هدف آفرينش است. به زبان گزارشهاي مقدس، به كار و كوشش براي نوكردن زندگاني «نبردكردن با اهريمن» گفته ميشود. خويشكاري هر زرتشتي نبرد با اهريمن است. هر يك از مردمان براي اين خويشكاري آفريده شدهاند. در زندگاني روان هر يك فرد در برابر كارهايش مسول است و در مينو روان به داوري فراخوانده ميشود. پس از داوري، پاداش يا پادافره خواهد گرفت.
"كساني از آن پاداش گرانبها كه نويد داده شده بهرهمند خواهند شد كه كار را از روي خرد و منش پاك انجام دهند، براي آباداني و پيشرفت جهان بكوشند و خواست خداوند را برآورده سازند." (هات 34 بند 14). "پارساياني كه برابر هنجار هستي و راستي و پاكي زندگي كنند در مكاني درخشان و منزلگه دانايان بهسر خواهندبرد." (هات 50 بند 2). "اي هستيبخش دانا، هرآينه آرزوي كساني را كه درپرتو راستي و انديشهپاك از نظرتو درستكردار شناختهشدهاند، برآورده ساز. بهراستي ميدانم ستايش بندگانت كه هدفنيك دارند بياثر و بينتيجه نخواهدماند." (هات 28 بند 10).
دين زرتشت دين اخلاق و رفتار اجتماعي است كه آموزههاي آن در آيين مزديسني و فرهنگ ايراني تجلي پيدا كرده است. اخلاق مددكاري و همياري، كار و كوشش، يادگيري و آموختن، سازش و ميانهروي پايههاي دين زرتشت هستند. در ايران باستان اخلاق و كسبوكار، تمدن و فرهنگ، علم و دين از هم جدا نبودند. بر خلاف سيستم سكيولار غربي كه توليد را از محيط و كار را از فرد مجزا ميسازد، قرنها تجربه كشورهاي مختلف نشان داده كه در واقع آداب كار و اخلاق فرد مجموعا تاثيرگزار هستند و بايد بهينه شوند. اين چيزي است كه هزارها سال پيش، زرتشت بهآن پي برد و در آيين و تمدن ايران باستان به آن توجه شد.
زرتشتي ديني دانشبنيان، و آموزههاي اين دين و آيين در كار و كوشش و آباداني است. سرودههاي اشو زرتشت و ديگر تعاليم زرتشتي همه در جهت نيك انديشيدن و نيك زيستن، آموختن و جستجوي راستي، سودرسان بودن، و آباداني است. در گاتها و سراسر اوستا، فرد بايد همزمان از دانايي و نيكانديشي، حقيقت و منش خود، و در واقع از اشا و وهومن ياري جويد تا در پيشرفت خانه و كشور بكوشد. در واقع كار و توليد كه بر اساس اشا است بايستي با اخلاق و وجدان كه دئنا است همراه باشد.
در دين زرتشتي، كردار همواره با انديشه و گفتار همراه است. هر كار بايد با انديشه و گفتمان توام باشد. در علم امروز نيز چنين است. دين زرتشت دين اخلاق و رفتار اجتماعي است و كار بههمان اهميت ستايش است. اين آموزه در آيين مزديسني و فرهنگ ايراني تجلي پيدا كرده است و به كار و توليد با مفهومي گسترده در بعد مادي (گيتي ) مي پردازد. اوستا خاستگاه روابط اجتماعی بوده است. اوستا، برخلاف دیگر ادیان، به زندگی بشری و دنیایی اهمیت میدهد و به شرح وظایف دنیوی انسان میپردازد. بنابر آموزش گات ها كه بن فرمايه فرهنگ ايران باستان است، اگر بخواهيم به آسايش و آرامش در دوجهان برسيم بايد به سوي خداوند نماز گزارده، كردار خود را با دانش كامل (هنجار هستي) و خرد خود را منش نيك هماهنگ كرده، براي خرسندي جهانيان و آبادي جهان كوشيد. اين كوشش همان آيين خداي دانا و بنياد ارزشها و اخلاق نيك بويژه در زمينه هاي زيستي است.
گاتها به محيط زيست با مفهومي بسيار گسترده تر در دو بعد مادي (گيتي ) و غير مادي (مينو) مي پردازد. جهان كه همه ابعاد محيط زيست را در بر دارد، بوسيله اهورامزدا (يگانه هستي بخش بزرگ و دانا) استوار بر هنجاري به نام اشا، آفريده شده است. او با نيك ترين انديشه و افزاينده ترين خرد جهان شادي بخش را آفريد و سرسبز گردانيد. دروغ كاران براي سود خودشان، با عيش وعشرت به نابودي (بيابانيدن) جهان مي پردازد كه رنج بهبار مي آورد.
براي خرسندي راستين بايد كردار انسان با هنجار هستي (اشا، ارديبهشت) و خرد با منش نيك (بهمن) هماهنگ بوده، با ارامش پيشبرنده كه از دانش و ايمان پديد آيد (اسفند)، هرروز جهان را آبادتر وجهانيان را خرسندتر ازپيش سازد. اين تازهگردانيدن تاپيوستن بهخدا ادامه دارد. اهو (رهبر سياسي) و رتو (رهبر معنوي) وظيفه فراهم كردن بستر اين بالندگي را بردوش دارند. در ونديداد خداوند جهان نيكي را آفريد. راستكاران با پاك نگه داشتن اتش، آب، هوا و خاك همچنين آباد كردن جهان، كاشتن گياه، نكشتن حيوانات نابالغ يا باردار، نابودي آفات و اينچنين با خداي بد مي جنگند ولي بدكاران با آلودن، ويراني، آزردن جانوران و گياهان به اهريمن ياري مي رسانند.
نتيجهگيري
دين زرتشتي از معدود ادياني است كه فرقه و مذهب ندارد و همه پيروان در همبستگي مينوي و باورهاي اساسي شريك هستند. دليل اين همبستگي و همباوري، يكتايي و يكساني بينش اشوزرتشت است كه انعكاس يكتايي آفرينش است. يكتايي آفريدگار الزام به يكتايي آفرينش را به همراه دارد و پيامآوري اين اسا را درك ميكند كه اين يكتايي را در بينش خود شكل دهد. پيام زرتشت يكدست و يكپارچه به ما رسيده و تمام سرودههاي زرتشت يكسان و همخوان است. او به درستي گيتي و مينو را در هم تنيده و از يك منبع ميداند و فرد را بخشي از جامعه و جامعه را بخشي از هستي ميداند.
دين زرتشت دين وجدان، اخلاق و رفتار اجتماعي است كه آموزههاي آن در آيين مزديسني و فرهنگ ايراني تجلي پيدا كرده است. مددكاري و همياري، كار و كوشش، يادگيري و آموختن پايههاي دين زرتشت هستند. در ايران باستان نيز اخلاق و كار، تمدن و فرهنگ، علم و دين از هم جدا نبودند. بر خلاف سيستم سكيولار غربي كه توليد را از معنويات مجزا ميسازد، قرنها تجربه كشورهاي مختلف نشان داده كه در واقع آداب كار و اخلاق فرد مجموعا تاثيرگزار هستند و بايد بهينه شوند. چيزي كه هزارها سال پيش، زرتشت بهآن پي برد و در آيين و تمدن ايران باستان به آن توجه شد.
در مجموع، زرتشت آفريدگار يكتا را آفريننده همه هستي در گيتي و مينو ميداند. او اراده خداوند را در آباداني و پيشرفت جهان ميگويد و هدف از آفرينش انسان را همكاري با اراده خداوند، در راه پيشرفت و كار در پرتو راستي و پاكي ميداند. او تنبلي و ناداني را نكوهيده دانسته و انسان را به تلاش و همزوري فرا ميخواند. انسان را همكار آفريدگار دانسته، تا آنجا كه زرتشت كار و آباداني را با نيايش اهورامزدا يكسان و برابر ميداند. در بينش زرتشت، از تضاد و تناقض و يا معجزه و رويكردهاي خدرقالعاده خبري نيست. بينش جهاني و جاودانه اشو زرتشت كاملا با دانش منطبق است.

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان