انديشهي موعود شناسي به عنوان مكمل اصل «رستاخيز و معاد» در آموزههاي زرتشت
شاپور سپنتا - آيين زرتشت به عنوان كهنترين دين آسيا، و به جهت اصالت ژرف و تكيهي آن بر اقتدار ايران، تأثيرات كلاني را بر اديان پس از خود، به ويژه اديان سامي - ابراهيمي برجاي گذارده است. نمونهي چنين تأثيري كه ابعاد آن از ديرباز بر پژوهندگان تاريخ اديان آشكار بوده، انديشهي «معاد و رستاخيز» است.
زرتشت به عنوان نوانديشي پيشرو، براي نخستين بار و به گونه منسجم و پيراسته، انديشهي «رستاخيز» را به جهان اديان عرضه داشت و چنين آموزش داد كه در زماني خاص، با چيرگي نهايي و قاطع نيروي نيكي و راستي بر دروغ و بدي، تمام مردگان با تني مادي برخواهند خاست و انسانها، پس از فرجامين داوري (گذر از رودي آتشناك) در سعادت و خوشي و شادكامي، در زميني كه ملكوت خداوند بر آن مستقر شده، جاودانه خواهند زيست. در چنين مقطعي، گذرايي زمان به پايان رسيده، چارچوب تاريخ فروشكسته و همچون زمان سرآغاز، جهانِ نيك، از هر گونه بدي عاري خواهد شد.
اين آموزهي بديع زرتشت كه انديشهاي استوار و بنيادين در آيين وي است، در پي چيرگي سياسي - تمدني دودمانهاي ايراني (هخامنشيان، اشكانيان، ساسانيان) بر خاورميانه، تأثيرات عمدهاي را بر آيينهاي اقوام سامي منطقه - به ويژه يهوديان - باقي گذاشته است.
انديشهي موعود شناسي نيز به عنوان مكمل اصل «رستاخيز و معاد»، در آموزههاي زرتشت مطرح بوده و همواره حضوري كلان در تعاليم مزدايي داشته است. در آموزههاي موعود شناختي زرتشتي، از شمار فراواني انسانهاي موعود و منجي سخن ميرود كه در آستانهي رستاخيز، هر كدام از جايي و به گونهاي براي نابودي دروغ و چيرگي راستي و برقراري مزداپرستي، بر ميخيزند و پديدار ميشوند. زرتشت در آموزههاي «گاهاني» خود، از كسي سخن ميگويد كه در آينده خواهد آمد و راههاي راست سعادت را خواهد آموخت (گاهان: يسن 45/3). او در جاهايي ديگر (گاهان: يسن 45/11؛ 46/3؛ 48/9 و 12؛ 53/2) از رهانندگان يا سودرسانها (Saoshyant)يي سخن ميگويد كه در آينده براي استقرار نيكي و راستي در چارچوب آموزههاي زرتشت، خواهند كوشيد.
هر چند به نظر ميرسد كه انديشهي موعودها در سرودهاي زرتشت هنوز فاقد شخصيتيابي عمده است، اما بيگمان زرتشت آموزهي نو و بيسابقهاي را در اين مورد عرضه داشته است؛ چرا كه انگارهي موعودها - بدين شكل و نحو - هيچ نمونه و مانندي در عقايد قوم هندوآريايي و ديگر اقوام هندوراوپايي ندارد و انديشهاي به كلي تازه و بيسابقه است، ضمن آن كه قدمت، گستردگي و اصالتي كه اين انگاره به طور اختصاصي در آيين زرتشت داشته و در طول تاريخ آن، انديشه و آموزهاي در حال رشد و تكامل بوده، و نيز ارتباط تنگاتنگ و مستقيمي كه انگارهي موعودها با انگارهي اصيل معاد دارد، همگي نشان دهندهي اين حقيقت هستند كه انديشهي موعودها براي نخستين بار و به گونهاي بديع - آن گونه كه نياز به سپري شدن چند سده براي رشد و تكامل داشته - و درست در چارچوب انديشههاي معادشناختي زرتشت، از سوي او طرح و بيان شده است.
در اسطورههاي متأخر مزدايي، ابعاد انگارهي موعود شناختي مزدايي گسترده شده و نام موعودها و منجيان فراواني به ميان ميآيد. البته افزوني شمار موعودها در روايات مزدايي اين دوره، سواي اين كه برآمده از جايگاه مهم و بنيادين اصول فرجام شناختي و موعود شناختي در اين دين است، حاصل فشارها و تنگناهاي وارد به جامعهي زرتشتي در اثناي هجوم مقدونيان و سپس تازيان، و اميد و انتظار زرتشتيان به رهايي هر چه زودتر از اين اوضاع دشوار بوده است.
اين موعودها در روايات زرتشتي بر دو گروهاند؛ دستهي نخست شامل پهلوانان و مقدساني هستند كه در گذشتهي دور ميزيستند و سپس جاودانه شدند و هر كدام در جايي پنهاناند تا در زمان مقرر، خود را آشكار كنند و با ياري رساندن به سوشيانس، براي پيروزي راستي بكوشند [مانند: پشوتن پسر ويشتاسپ در كنگ دژ؛ اغريرث در سغد؛ فردخشت در دشت پيشانسه؛ اوروتت نر پسر زرتشت در ور جمكرد؛ نرسي برادر جمشيد؛ توس؛ گيو پسر گودرز و … (بندهش، ص9-128)]؛ و گروه دوم، موعودهايي هستند كه پيش از اين وجود نداشتهاند بل كه هر كدام در زمان مقرر زاده ميشوند؛ مانند اوشيدر، اوشيدرماه، سوشيانس و كيبهرام ورجاوند.
بدين ترتيب و در مجموع، غالب متون مزدايي چنين روايت ميكنند كه در آستانهي هزارمين سال پس از زرتشت، نخست كيبهرام از هندوستان (يا افغانستان) و پشوتن - پسر ويشتاسپ - از كنگ دژ برآمده و پادشاهي و دين زرتشتي را استوار ميسازند تا آن كه در آغاز هزاره، اوشيدر پديدار ميشود و رهبري دين را ميپذيرد و پس از ديدار با اورمزد، به عنوان معجزه، خورشيد را ده شبانهروز در اوج آسمان متوقف ميكند و صلح و آشتي و خرمي را در زمين ميگسترد.
پس از پايان يافتن هزارهي اوشيدر، ديوي به نام ملكوس (Malkus) پديدار ميشود و زمين را دچار باران و توفاني سهمگين ميكند آن گونه كه بسياري از مردم و جانوران نابود ميشوند. براي جبران اين تلفات، از ورِ جمكرد (= دژ زير زميني جمشيد؛ نگاه كنيد به: ويديوداد، فرگرد دوم) مردمان و جانوران بسياري رهسپار سكونت بر زمين ميشوند. در ابتداي هزارهي بعد، اوشيدرماه بر ميآيد و بيست شبانهروز خورشيد را در اوج آسمان ميايستاند و نيكيها و خرميهاي بسياري را در زمين آشكار ميسازد و گروهي از موجودات اهريمني را نابود ميكند. نزديك به پايان هزارهي اوشيدرماه، ضحاك از بند خود در كوه دماوند رها ميگردد و بسياري از آفريدگان را تباه ميكند؛ تا آن كه گرشاسپ (سام) برانگيخته ميشود و ضحاك را به ضربهي گرز خود، ميكشد و گيتي را از زيانكاري وي ميرهاند.
در آغاز هزارهي سوم پس از زرتشت، سوشيانس برميآيد و پس از ديدار با اورمزد، خورشيد را سي شبانهروز در اوج آسمان متوقف ميكند. در زمان او، كيخسرو پديدار ميشود و پادشاهي گيتي و دينگستري را به دست ميگيرد تا آن كه رستاخيز مردگان آغاز شود [بندهش، ص 128، 2-141؛ روايت پهلوي (بهار، ص281-277)؛ زند وهومن يسن، ص69-64؛ متون پهلوي، ص143)].
كتابنامه:
* «بندهش»: نوشتهي فرنبغ دادگي، ترجمهي مهرداد بهار، انتشارات توس، 1369
* «زند وهومن يسن»: ترجمهي صادق هدايت، انتشارات جاويدان، 2537
* «متون پهلوي»: تأليف جاماسبجي دستور منوچهرجي جاماسب، ترجمهي سعيد عريان، كتابخانهي ملي جمهوري اسلامي ايران، 1371
* بهار، مهرداد: «پژوهشي در اساطير ايران»، انتشارات آگه، 1376

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان