از سويي ديگر، مهرپرستي در اروپاي باستان، پيشينهي روشني دارد و مهرابههاي آن آكنده از عناصر ديداري، زيبا، شمايلنگارانه، همراه با جزييات فراوان است. اما ما از مهر در گسترهي ايران هيچ نميدانيم و هرچه هست همان اشارههايي است كه در استورهها آمده است.»
آنچه بازگو شد ديدگاه مهرداد ملكزاده، باستانشناس و هموند پژوهشكدهي باستانشناسي، در نشست «باستانشناسي و مهر» بود كه به خواستهي مجلهي «باستانپژوهي» در فرهنگسراي ارسباران برگزار شد.
«كتيبه ضدديو» در تختجمشيد
ملكزاده آنگاه با اشاره به اين كه در روزگاران كهن، چه بسا مهرپرستان در نزد مزديسنان راستكيش، ديويسنان پنداشته ميشدهاند، گفت: «در روز 26 ژوئن 1935 ميلادي، كاوشگران دانشگاه شيكاگو، در سكوي تختجمشيد، كتيبهاي از روزگار خشايارشا بهدست آوردند كه امروزه به نام "كتيبه ضدديو" ناميده ميشود. اين سنگنوشتهي كممانند، بازگفت(:روايت) رويدادي است كه در آن، خشايارشا ميگويد كه از ديوپرستان خواستم كه دست از آيين خود بردارند و "ديو دانها" را نابود كنند. پيداست كه سخن خشايارشا اشاره به رويداد مذهبي مهمي دارد.»
ملكزاده به گمانهاي باستانشناسان دربارهي سنگنبشتهي خشايارشا اشاره كرد و افزود: «خشايارشا در كتيبهي خود نميگويد كه ديوپرستان در كجا زندگي ميكردند. از همين رو دربارهي اين سنگنوشته، گفتوگوهاي بسياري شده است. برخي گفتهاند كه پرستندگان ديو در شهر بابل ميزيستند و با رويدادي پيوند دارند كه خشايارشا را به بابل كشاند و او را واداشت كه باروي اين شهر را ويران كند.»
البته برخي ديگر، سنگنوشتهي ضدديو خشايارشا را با گرفتن آتن و به آتش كشيدن پرستشگاه آكروپوليس يكي دانستهاند. اما «كريستينسن»، چنين باور داشت كه كتيبهي خشايارشا نميتواند با لشكركشي او به آتن پيوند داشته باشد؛ چون در اين سنگنگاشته از دو واژهي «ارته» كه شكل مادي و پارسي «اشه» است و نيز «برسم» ياد شده است. پس داستان در گسترهي ايران و درست در همان زماني كه «ونديداد» نوشته شده، روي داده است.
ملكزاده گفت: «ميدانيم كه ونديداد، مانيفست يا مبارزهنامهي مغان مزديسنا، برضد مغان ديويسنا بوده است.»
ديوداني در «نوشجان تپه» ملاير
به سخن ملكزاده، ديدگاه كريستنسن تا ساليان بسيار، در نزد ايرانشناسان، پذيرفته شده بود. تا آن كه در «نوشجان تپه» ملاير، دكتر «استروناخ»، دست به كاوشهاي باستانشناسي زد و ساختماني با كاركرد مذهبي يافت كه پيشينهي آن به روزگار مادها ميرسيد و از تالارهاي ستوندار و انبار، ساخته شده بود. شگفت آن كه روي اين ساختمان را پوشانده بودند. پرسش پيش رو آن بود كه چه فرآيند فرهنگي شوند آن شده بود كه چنين رفتاري با نيايشگاه مادي انجام گيرد؟
اين سخنران آنگاه افزود: «چندي پس از آن، "گريشمن"، نوشتاري نوشت و با يادآوري كتيبهي ضدديو خشايارشا، آن ساختمان مذهبي را يك ديودان دانست. چنين گمان ميرود كه در زمان خشايارشا كساني را كه براي نيايش به ديودان ميآمدهاند، سركوب كردهاند و به آنها دستور دادهاند كه دست از آيين خود بردارند. اما چون زمين ديودان را جاي سپندي ميدانستند، نيايشگاه را نابود نكردند و تنها روي آن را پوشاندهاند.»
ملكزاده در پايان گفت: «اكنون آيا نمي توان گمان برد و اين سخن را پيش كشيد كه ديودان ياد شده، يك پرستشگاه مهري بوده است و پوشاندن ساختمان آن، پس از سركوب ديوپرستان، بهدست خشايارشا انجام گرفته است؟ به ويژه آن كه پيروان مزديسنان، كساني را كه باورهاي پيش از زرتشتي داشتند، ديويسنان ميناميدند. من گمان ميكنم كه ما ميتوانيم شوندهاي(:دلايل) باستانشناسي استواري براي اين گمان بيابيم.»
پژوهش بيگانگان، آلوده به غرضورزيهاي بسيار
احسان يغمايي، كارشناس پيشين سازمان ميراث فرهنگي، از ديگر سخنران اين نشست بود. او كه دربارهي كاوشهاي باستانشناسي در مهركدهي برازجان، سخن ميگفت، در آغاز با اشاره به آيين مهر گفت: «دانستههاي ما از كيش مهر و چگونگي نيايش پيروان آن در مهركدهها، بسيار ناچيز، پراكنده و دگرگون شده است. از ديگرسو ، بيشتر آگاهيهاي ما از مهرپرستي از رهگذر پژوهشهاي بيگانگان بهدست آمده است. پژوهشهاي آنان نيز آلوده به غرضورزيهاي بسيار است.»
به سخن او ، بررسي و شناسايي مهركدهها در ايران نيز آشفته، پراكنده، بيهدف و بيبنياد است. آنچه ميدانيم، بيشتر شفاهي است. كاوشهاي ما در جاهايي همانند دخمهي ايوان فرهاد، مهركدهي گوسعيد و مهركدهي گوگه در دشتستان بوده است. در اين ميان بررسي مهركدهي محمدآباد برازجان را بايد در شمار نخستين گامها دانست؛ هر چند همين بررسي هم با گسستگي دهساله همراه بوده است.
يغمايي در ادامه افزود: «در سال 1371 خورشيدي، كاوشهايي در مهركدهي برازجان انجام شد. گروه باستانشناسي در جستجوي يافتن پيكرهاي از ميترا بود كه گمان ميرفت در آنجا يافته شود. اما تلاش گروه به جايي نرسيد و آن پيكره پيدا نشد؛ در حالي كه چندي پس از آن يكي از قاچاقچيان اشيا باستاني، همان پيكره را از دل خاك بيرون كشيد. هنوز بخشهايي از آن پيكره در دست فرزندان مرد قاچاقچي است.»
يغمايي با اشاره به كاوشهاي خود و گروه همراهش در سال 1383 در مهركدهي برازجان، گفت: «دستاورد ما، پس از دو فصل كاوش، بيرون كشيدن راهرويي زيرزميني، به همراه دشتستان بزرگ و بخشهاي وابسته به آن، از دل خاك بود. شگفتتر آن كه در كف ديوار مهركده، سه چهار لكهي خون ديده ميشد. گمان ميرود كه آن لكهها در اثر قرباني گاو، بر ديوار نقش بسته است. پيكرهي مرمريني از "پان"(پسر هرمس) نيز در آنجا يافته شد. اين پيكره در سدهي نخستين ميلادي و بهدست مهرپرستان رومي، به مهركدهي برازجان پيشكش شده است. از سويي ديگر، مهركدهي برازجان را تنها ميتوان با مهركدهي "سنت كلمنت" اروپا سنجيد. چون همانند آن را در ايران نميتوانيم بيابيم.»
ميراث فرهنگي بوشهر، همكاري نميكرد
يغمايي در پايان افزود: «به هر روي، ما ناگزير شديم كه كار كاوش در مهركدهي برازجان را رها كنيم. چون ميراث فرهنگي بوشهر نه تنها با ما همكاري نميكرد بلكه پول كارگران را هم نميپرداخت. تاكنون سه بار قاچاقچيان اشيا باستاني، مهركدهي برازجان را ويران كردهاند. هر بار هم كه ساختمان مهركده را بازسازي ميكنيم، باز قاچاقچياني كه از استانبول تركيه و شيراز و اصفهان ميآيند، دست به ويراني آنجا ميزنند. در حالي كه پايگاه نگهبانان ميراث فرهنگي در سه چهار كيلومتري مهركده است.»
تا سال ١٣٢٩ مجله باستانشناسي نداشتيم
محمود موسوي، باستانشناس و كارشناس ميراث فرهنگي و مدير مركز باستانشناسي ايران، از ديگر سخنران اين نشست بود. او گزارشي از انتشار مجلههاي باستانشناسي در ايران، از آغاز تاكنون، بازگو كرد و گفت: «تا سال 1329 خورشيدي هيچ نشريهي فارسيزباني دربارهي باستانشناسي نداشتهايم. در اين سال، جلد نخست "گزارشهاي باستانشناسي" منتشر شد. اين جلد دربردارندهي گزارشي دربارهي سنگنبشتههاي گلي يافته شده در تختجمشيد بود. از سال 1329 تا اسفند 1338 چهار جلد از اين گزارشها چاپ شد و هر كدام داراي نوشتارهاي دانشورانهاي دربارهي كاوشهاي پاسارگاد و تختجمشيد بود. اين شمارهها در زمان شادروان محمدتقي مصطفوي چاپ و پخش ميشد.»
موسوي در ادامه افزود: «مجلهي ديگري كه پس از آن منتشر شد، "باستانشناسي و هنر ايران" نام داشت. شمارهي نخست آن در زمستان 1347 با مديريت محمود خليقي و سردبيري شادروان پرويز ورجاوند انتشار يافت. در سال 1351 نيز گروه باستانشناسي دانشگاه تهران، مجلهي "مارليك" را منتشر كرد. شمارهي دوم مارليك، پنج سال پس از شمارهي نخست چاپ شد. در سال 1365 خورشيدي مجلهي "باستانشناسي و تاريخ" و در دههي هشتاد "نامهي پژوهشگاه" آغاز به انتشار كردند.»
باستانشناسي ما بيماري كه، مداوا ميخواهد
اين سخنران در پايان به مجلهي «باستانپژوهي» پرداخت و گفت: «مجله "باستانپژوهي" پس از پشت سر گذاشتن فراز و نشيبهاي بسيار، در سال 1371 به دست گروهي از دانشجويان باستانشناسي منتشر شد كه تاكنون انتشار آن ادامه پيدا كرده است. اين مجله يكي از دو صداي جامعهي باستانشناسي ايران است. هر چه از اين دست مجلهها منتشر بشود، نفسي تازه براي باستانشناسي ايران است. باستانشناسي ما بيماري است كه نياز به مداوا دارد تا بتواند خود را به جهان بشناساند. بيگمان باستانشناسي ايران از داشتن تريبونهايي همانند مجلهي "باستانپژوهي" بينياز نيست.»
شهرام زارع، مدير مسوول و سردبير مجلهي "باستانپژوهي"، سخنران پاياني اين نشست بود. او در آغاز سخنان خود گفت: «رسم نيست كه براي انتشار مجلهاي آيين رونمايي انجام شود. اما اين كار بهانهاي بود تا نقد و بررسي خوانندگان را از نزديك بشنويم. به ويژه آن كه در ميان باستانشناسان ايراني ديدگاههاي گوناگوني ديده ميشود.
بگذريم از اين كه اين روزها باستانشناسي و حوزهي ميراث فرهنگي ما دچار بحران است و ما خبرهاي ناگواري از واگذاري محوطههاي باستانشناسي ميشنويم. كشورهاي همسايه ما سايتهاي گستردهاي با باشندگي پژوهشگران گوناگون با برنامههاي بلندمدت و چند دهساله دارند. در حالي كه در اينجا چنين كاري انجام نميشود.»
زارع آنگاه چكيدهاي از پژوهش خود را ارايه كرد و با اشاره به بيت فردوسي؛ «چو خورشيد زد پنجه بر پشت گاو/ ز هامون برآمد خروش چكاو»، اين گمانه را پيش كشيد كه آيا در اين بيت شاهنامه، ميتوان شاهين را با خورشيد برابر گرفت؟
او با اشاره به يافتههاي باستانشناسي، به ويژه آنچه در دژ ضحاك، در هشترود آذربايجان شرقي، بهدست آمده است، چنين گماني را پذيرفتني دانست.
رونمايي از شمارهي تازه ي دو فصلنامهي « باستانپژوهي» ( شمار 6 – سال سوم ) و پخش سرود «اي ايران»، پايانبخش نشست «باستانشناسي و آيين مهر» در پسين روز چهارشنبه 29 دي ماه در فرهنگسراي ارسباران بود.

















نظر خود را اضافه کنید.
ارسال نظر به عنوان مهمان